🎓 ધોરણ 9 વિજ્ઞાન 🎓
🧲 પ્રકરણ - 8: બળ તથા ગતિના નિયમો 🚀
📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
- વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
- બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
- રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો ત્યારે પ્રશ્નોનો ક્રમ અને વિકલ્પોનો ક્રમ આપમેળે બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
- ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.
પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...
તમારું પરિણામ -
સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0 ✅
ખોટા: 0 ❌
નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 9 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 8 "બળ તથા ગતિના નિયમો" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 85 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: બળ તથા ગતિના નિયમો
🧲 1. બળ (Force) અને તેના પ્રકારો
વસ્તુની સ્થિર કે ગતિમાન અવસ્થા અથવા આકાર બદલવા માટે જરૂરી ખેંચાણ કે ધક્કાને બળ કહે છે.
- સંતુલિત બળો (Balanced Forces): પરિણામી બળ શૂન્ય હોય છે, જેનાથી પદાર્થની ગતિની અવસ્થા બદલાતી નથી (માત્ર આકાર બદલાઈ શકે).
- અસંતુલિત બળો (Unbalanced Forces): પરિણામી બળ શૂન્ય હોતું નથી, જેથી પદાર્થની ઝડપ કે ગતિની દિશામાં ફેરફાર થાય છે.
⚖️ 2. ગતિનો પ્રથમ નિયમ અને જડત્વ
નિયમ: "દરેક પદાર્થ પર જ્યાં સુધી બાહ્ય અસંતુલિત બળ ન લાગે ત્યાં સુધી તે પોતાની સ્થિર કે અચળવેગી ગતિની અવસ્થા જાળવી રાખે છે."
- જડત્વ (Inertia): પદાર્થની પોતાની ગતિની અવસ્થામાં થતા ફેરફારનો પ્રતિકાર કરવાનો કુદરતી ગુણધર્મ.
• સ્થાનનું જડત્વ: બસ એકાએક ઉપડતાં મુસાફરો પાછળ તરફ નમે છે.
• ગતિનું જડત્વ: ચાલુ બસ એકાએક બ્રેક મારે ત્યારે મુસાફરો આગળ તરફ નમે છે. - દળ અને જડત્વ: પદાર્થનું દળ ($m$) એ તેના જડત્વનું માપ છે. દળ વધુ તો જડત્વ વધુ.
⚽ 3. સંવેગ અને ગતિનો બીજો નિયમ
- સંવેગ (Momentum - $p$): પદાર્થના દળ ($m$) અને તેના વેગ ($v$) ના ગુણાકારને સંવેગ કહે છે.
p = m × v | SI એકમ: kg m/s - ગતિનો બીજો નિયમ: "પદાર્થના સંવેગમાં ફેરફારનો સમય દર તેના પર લાગતા અસંતુલિત બળના સમપ્રમાણમાં હોય છે."
📐 બળનું ગણિતિય સૂત્ર: F = m × a
જ્યાં $F$ = બળ, $m$ = દળ, $a$ = પ્રવેગ.
SI એકમ: ન્યૂટન (N) અથવા kg m/s².
જ્યાં $F$ = બળ, $m$ = દળ, $a$ = પ્રવેગ.
SI એકમ: ન્યૂટન (N) અથવા kg m/s².
🚀 4. ગતિનો ત્રીજો નિયમ
નિયમ: "જ્યારે એક પદાર્થ બીજા પદાર્થ પર બળ લગાડે છે, ત્યારે બીજો પદાર્થ પણ તત્કાળ પ્રથમ પદાર્થ પર તેટલા જ મૂલ્યનું અને પરસ્પર વિરુદ્ધ દિશામાં બળ લગાડે છે." (અથવા: આઘાત અને પ્રત્યાઘાત હંમેશાં સમાન અને પરસ્પર વિરુદ્ધ દિશામાં હોય છે.)
- ઉદાહરણો:
• રોકેટનું આકાશમાં ઉડવું.
• બંદૂકમાંથી ગોળી છૂટતાં બંદૂકનું પાછળ ધકેલાવું (Recoil force).
• હોડીમાંથી કાંઠા પર કૂદતાં હોડીનું પાછળ ધકેલાવું.
🛡️ 5. સંવેગ સંરક્ષણનો નિયમ (Law of Conservation of Momentum)
કોઈપણ બાહ્ય અસંતુલિત બળની ગેરહાજરીમાં, બે પદાર્થોના અથડામણ પહેલાંનો કુલ સંવેગ અને અથડામણ પછીનો કુલ સંવેગ અચળ (સમાન) રહે છે.
સૂત્ર: mAuA + mBuB = mAvA + mBvB